नेपालको राजनीतिक यात्रा सत्ता हस्तान्तरणको साधारण क्रम मात्र होइन । यो यात्राले नेपाली जनताको चेतना, विवेक, धैर्य र आशाको गहिरो कथा बोकेको छ । प्रत्येक परिवर्तनको मोडमा जनताले आफ्नो सुझबुझ प्रयोग गर्दै नयाँ सम्भावनालाई अवसर दिएका छन् । यही कारण नेपाली राजनीति सधैँ जनमतको प्रयोगशाला होइन, जनचेतनाको दर्पण बनेको छ ।
जनचेतनाको पहिलो ठूलो परीक्षा!२०४६ सालको जनआन्दोलनले निरङ्कुशताको अन्त्य गर्दै बहुदलीय प्रजातन्त्रको ढोका खोल्यो । चाक्सीबारीको जगबाट गुञ्जिएको गणेशमान सिंहको आगन वाट निस्कीयको आवाज, कांग्रेस,वाम शक्तिको संयुक्त संघर्ष र आम जनताको बलिदानले लोकतन्त्रलाई संविधानसम्म पुर्यायो ।
त्यसपछि जनताले नेपाली कांग्रेसलाई दिएको म्यान्डेट केवल शासन गर्ने अनुमति होइन, लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी थियो । तर आन्तरिक गुटबन्दी, सुशासनको कमजोरी र शक्ति–केन्द्रित अभ्यासले त्यो विश्वास दीर्घकालीन रूपमा जोगिन सकेन ।
एमालेको उदय कांग्रेसप्रतिको निराशाले जनतालाई अर्को विकल्पतर्फ डोर्यायो । एमाले अनुशासन, विचार र जनमुखी नारासहित उदायो । २०५१ पछिका निर्वाचनहरूमा जनसमर्थन त्यसैको प्रमाण हुन् ।
तर समयसँगै एमाले पनि आन्तरिक शक्ति संघर्ष, पद प्रतिस्पर्धा र वैचारिक स्थिरताको अभावमा अल्झिँदै गयो । परिणामतः दुई ठूला दल जनताको आँखामा क्रमशः उस्तै देखिन थाले ।
राज्य असफल हुँदा उदाएको सशस्त्र राजनीति
जब लोकतान्त्रिक दलहरूले जनताको पीडा सम्बोधन गर्न सकेनन्, राजनीतिक रिक्तता पैदा भयो । यही रिक्तताले २०५२ मा माओवादी आन्दोलन जन्मायो । झण्डै १७ हजारको ज्यान गएको यो द्वन्द्व राज्य असफलताको कठोर परिणाम थियो ।
तर २०६२/०६३ को आन्दोलनपछि जनताले द्वन्द्वको नेतृत्वकर्तालाई पनि राजनीतिको केन्द्रमा ल्याए । यो भावनात्मक भूल होइन, पुराना दलप्रतिको चरम असन्तोष र नयाँ आशाको जोखिमपूर्ण खोज थियो ।
गणतन्त्रपछि पनि पुरानै रोग
गणतन्त्र आयो, संघीयता आयो, समावेशीको अवधारणा आयो । तर शासन शैली र राजनीतिक संस्कार अपेक्षित रूपमा बदलिन सकेन । माओवादी पनि सत्तामा पुगेपछि उही शक्ति–केन्द्रित राजनीतिमा फस्यो ।
यसै सन्दर्भमा राजावादी शक्तिहरू देखिनु राजसंस्थाप्रतिको मोहभन्दा बढी वर्तमान व्यवस्थाप्रतिको असन्तुष्टिको संकेत हो
आजको संकेत : इतिहास दोहोरिँदै कि बदलिँदै ?
डिजिटल युग, सामाजिक सञ्जाल, स्वतन्त्र उम्मेदवार र नयाँ दलहरूप्रतिको आकर्षण—यी सबै नेपाली जनबुझाइ परिपक्व बन्दै गएको प्रमाण हुन् । जनता आज विकल्प खोजिरहेका छन्, प्रश्न सोधिरहेका छन् र नेतृत्वको परीक्षण गरिरहेका छन् ।
कांग्रेसभित्र केही आत्मसुधारका संकेत देखिए पनि ती अझै पर्याप्त छैनन् । यदि पुराना दलहरूले यो चेतावनीलाई बेवास्ता गरे, इतिहास फेरि दोहोरिन सक्छ ।
सम्भावित राजनीतिक भूकम्प र अवसर
यदि नयाँ शक्तिहरू उदाए र पुराना दल पछाडि परे भने, त्यो केवल निर्वाचन परिणाम होइन । त्यो राजनीतिक संरचनाको पुनर्लेखन हुनेछ । त्यसपछि सुरु हुने आत्ममन्थन आजै सुरु भएको भए, देश यो मोडमा आइपुग्ने थिएन ।
अन्तिम प्रश्न र सकारात्मक प्रक्षेपण
नेपाली जनता अब प्रयोगशाला होइनन् । उनीहरूले पटक–पटक प्रमाणित गरिसकेका छन्—उनीहरू भावनामा होइन, परिस्थितिमा आधारित निर्णय गर्छन् ।
अब प्रश्न स्पष्ट छ— पुराना दलहरूले इतिहासबाट सिक्ने कि इतिहासकै अध्याय बन्ने ?
तर यो लेख निराशाको घोषणापत्र होइन । यो चेतनाको प्रक्षेपण हो । यदि दलहरूले समयमै आत्मसुधार गरे, नेतृत्वमा नैतिकता, नीति र परिणाममुखी अभ्यास ल्याए भने नेपाली राजनीति अझ परिपक्व, उत्तरदायी र जनमुखी बन्न सक्छ ।
परिवर्तन अपरिहार्य छ । प्रश्न केवल यति हो— परिवर्तन नेतृत्वले गर्ने कि जनताले फेरि नयाँ नेतृत्व जन्माउने ?
-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
प्रतिक्रिया